Küreselleşme bilgiye ulaşmayı kolaylaştırsa da karmaşık ve kirli bilgi yığınları arasından gerekli ve işe yarayanı seçebilme, yüksek nitelikli strateji ve yöntembilim donanımı gerektirmektedir. Bu ise Arapça öğretimini bilimsel, teknolojik ve akademik tekniklerle yönetme, zamanı etkin kullanma, neyin öncelikli ve nasıl öğretilip öğrenileceği becerisini kazandıran stratejilere özel önem kazandırmıştır. Nerdeyse her dört yılda çığ gibi hacmi ikiye katlama hızıyla büyüyen bilginin öğretimine yön veren metodoloji, en aktif rolü öğrenciye yükler, bilgiyi eyleme dönüştürür, dili yaşayarak ve iletişimde kullanarak öğretime yönelmiştir. Dilin dinamik kullanımıyla hızlı kavrama, güçlü dikkat, aktif bellek, eleştirel ve analitik düşünme, problem çözme, vaka analizi, hızlı ve isabetli karar verme, bilgiyi uygulama ve çözüm odaklı düşünerek etkin öğrenme gibi zihinsel yetenekler bütüncül geliştirir. Bu yeteneklerle öğrenci her bilgiyi süzer, bilgi kodlarını özümseyerek yorumlar ve kendi birikimiyle eşleştirerek kalıcı öğrenir. Öğrenci hep öğretimin odağındadır ve öğretmen rehberliğinde görsel, işitsel yaşantılar, araç-gereç ve metodolojik desteklerle üstün başarıyla öğrenir.
Arapça öğretim stratejileri, henüz öğretim-öğrenim eylemi başlamadan belirlenen, hedefe ulaşmayı sağlayan, uygulanacak yöntemler ve tutulacak yolları belirleme sanatıdır. Engin bir metodoloji bilgisi gerektiren Arapça öğretim stratejisi, öğretim-öğrenim eylemi içinde karşılaşılacak temel sorunları ortaya çıkmadan önler. Çünkü stratejiler öğretim-öğrenim eyleminin hedefe ulaşması için öğreten, öğrenen ve metodoloji gücünü en uygun biçimde kullanmayı zirveye çıkarak sanatsal nitelik halini alır. Bu açıdan strateji, öğretim-öğrenim eylemini baştan sonuna kadar derin bir analiz sürecidir. Her aşamada kullanılacak olan yaklaşım, yöntem, teknik, taktik, her tür araç ve gereçlerin işlevlerini ve sonuçlarını önceden tespit eden bir düşünme sistemiyle hayata geçirilir. Öğretimi her birimiyle stratejik düşünce, mantık ilkeleri ve idrak ilişkileri üzerine kurarak sistemi düzenli ve kararlı işletir.
Arapça öğretmeni; tüm yeni tekniklere açık, bilginin elzemini lüzumlusundan ayıklayan, kuralları sorgulayarak uygulayan, iletişimsel öğrenen, bilgileri içselleştirip kişisel değere çeviren ve kendi öğreniminden sorumlu öğrenci yetiştirince başarılı olur. Her öğrenim alanında devasa büyük ve baş döndürücü hızda gelişen bilgi ve dil teknolojileri yeteneğini geliştirir, birikimini sürekli artırarak, hep daha iyileştirmeyle başarılı öğrenciler yetiştirir. Metodoloji çağı denilen son çeyrek asrın gereklerine ayak uydurur, asla bilgi ve teknoloji kullanım zafiyeti yaşamaz. Öğretimi gelişim ve değişimlerden geri bırakmadan öğrenciyi her yönden yetkin yetiştirir. Geleneksel Arapça öğretimin teraküm etmiş müzmin problemleriyle uğraşma, kısır tartışma ve zorlama öğretim-öğrenim çabalarından uzak durur.
Asırlardır “usulsüz vusul olmaz” esrarlı deyişiyle tanımlanan Arapça öğretiminin kod problemleri hep metodoloji etrafında kümelenir. Öyle ki Kûfe, Basra, Bağdat, Kahire ve diğer birçok ekolün ortaya çıkış nedeninin öğretim usullerini iyileştirme ve çözüm çabaları olduğu söylenebilir. İlk dönemlerde yapılan Arapça derlenme çalışmaları, sonraları farklı ekollerin ortaya çıkışı, mufassal, muhtasar, şerh, haşiye ve elfiye türünde nazma çekilen pek çok nahiv kitabı usul ve vusul çabalarının bir tezahürüdür. Günümüzde Arapça öğretim metodolojisi şeklinde ifadesini bulan “usulsüz vusul olmaz” problemi, Arapça öğretim tarihinde hep yaşanan bir problemdir. Bu kronik problemin çözümü ancak öğretmene, çağdaş Arapça öğretim metodoloji liyakati kazandırarak çözülebileceği için konuya özel önem verilmesi zorunlu ve başarılı öğretimin tek aracıdır.
Arapça öğretimi, yabancı dili öğretim işlemler dizisini koordine ederek uyarlamaktır. Bu ise öğretim ve öğrenim konusu Arapça gramer ve iletişim sistemini derinliğine bilmeyi gerektirir. Çünkü Arapça öğrenme, Arap toplumunun dil varlığını kavrama, sitemi üretimsel kullanma, iletişim kontekst ve araçları algılama kapasitesi edinme işlemler dizisinin ürünüdür. Öğrenim sürecinde dilbilgisi, sesbilgisi, anlam bilgisi ve iletişim kontekstinde kullanılabilen geniş bir kelime dağarcığını kapsayan pek çok becerilere gerek vardır. Arapça cümleleri üreten bilinçaltı kurallar dizisi, dilbilgisi öğreniminde edinilmesi gereken öncelikli bir sistemdir. Öğrenme; bilgi, beceri, değer, tutum ve davranışlar ile Arapçanın dünya algısı, zengin dil dağarcığı, kişisel ve çevresel deneyimlerin edinimini de içerir. Yöntembilim ustası öğretmen, önce terim kargaşasını çözerek doğru terminoloji ve doğru öğrenim ortamı oluşturur. Bu maksada hizmet için makale önce dil teorileriyle öğretim uygulamaları ayrımını; strateji, yaklaşım, yöntem, teknik ve taktik terimlerini açıklayarak öğretmeni stratejik öğretime hazırlayacaktır.
Arapça Öğretim Stratejileri
Arapça öğretim stratejisi; öğretim hedeflerinin başarılması için en uygun yaklaşım, yöntem, teknik ve taktiklerin seçimi, tüm kaynakların en verimli kullanımına öncülük edecek uzun vadeli prosedürleri planlamadır. Arapça öğretimini yürütme aracı olan; teori, yöntem, teknik ve taktiklerden oluşan genel plandır. Strateji, öğretmeni hedefe ulaştıran, öğretim değerlendirmesini koordine eden, genel yaklaşım, yöntem, teknik ve taktiklerden oluşan bütünler bir sistemdir. Makul bir Arapça öğretim stratejisi, her konuyu öncelik uyumlu müfredata dağıtır, öğrencilerin hedefe erişimi için nasıl çalışacaklarını belirler, her eylem ve bilgiyi hedefe odaklar ve öğretmenin temel görevlerini belirler. Birbirini bütünler yapıda olan yaklaşım, yöntem, teknik ve taktiklerin teorik birleşiminin uygulamaya aktarımıyla anlam kazanır. Yani yöntem, teknik ve taktiksiz stratejiler başarısız çabadır, stratejisiz yöntem, teknik ve taktikler de geliyorum diyen fiyasko öncesi felaket çığlıklarıdır. Profesyonel Arapça öğretimi için öğretmen stratejik düşünür, metodik uygular, teknik davranır ve taktik uygular. Bunun için her biri bağımsız kapsamlı bir sistem olan ancak makalede sadece tanımları verilen şu farklı öğretim stratejilerini bilir ve başarısına en uygun olanları seçmeceli ve değişmeceli uygular.
- Planlı Strateji
Planlı strateji; öğretim planını, zamanını, bilgi kaynaklarını, araç ve gereçlerin kullanımını, öğretim hedef ve çıktılarını uzun vadeli ve birlikte düzenleme modelidir. Arapça öğretim ve öğrenim kriterlerini belirler, performans takibini yapar ve sorumlulukları ölçer, sürekli değişen çevre koşul ve iç gelişmelere uyarlar, günceller ve yeni şartlara uydurur. Arapça öğretim plan stratejisi, öğrencileri öğrenmeye en avantajlı olacak şekilde konumlandıran öğretimi yönetme ve güdümleme sanatıdır. Öğrenim ve öğretim pozisyonlarını karşılıklı düzenler, her konu veya bilgiyi kapsamlı araştırır, planlar, içe yansıyan öğrenme performans ve çıktılarını artırır, fırsatları değerlendirir ve tehditleri engeller. - Aktif Strateji
Aktif strateji; merkeze aldığı öğrencinin duyma, görme, dokunma, yapma, düşünme, araştırma, yorumlama, problem çözme, soru sorma, yansıtıcı ve analitik düşünme yeteneğini geliştirerek hedefe erdirme sanatıdır. Sanal iletişim ortamları bilgisayar grafikleriyle üretici nitelikte oluşturulan modellere uygun hedefe benzetimle yapılır. Öğrenci, Arapça öğrenme baskısı hissetmeden istek, tatmin, zevk, kendine güvenme ve engin bir coşkuyla dili geliştirir. İletişimde yardımlaşma, paylaşma ve ortaklaşma gibi olumlu davranışları geliştirerek çevre, arkadaş ve öğretmeni daha iyi tanır ve daha başarılı olur. - Empatik Strateji
Empatik strateji; eşduyumla kendini ötekinin yerine koyarak duygu ve düşüncelerin doğru anlaşılmasıyla hedefin gerçekleşmesini kolaylaştıran, problemleri anında çözen bir modeldir. Hem öğretmen hem de öğrenci anlık kimliğinden çıkar ve geçici ötekinin kimliğine bürünerek Arapçaya ötekinin algısıyla bakar. Tekrar kendi kimliğine geri dönen taraflar ortak eylemin önündeki tüm engelleri bilerek kaldırır. Önceden belirlenen hedef az emekle daha çok verim elde edilerek sürece uygun tamamlanır. - Sistematik Strateji
Sistematik strateji; Arapça öğretim ve öğreniminin mevcut durumunu, fırsatlarını, uzun vadeli hedefleri ve bunlara ulaşmak için uygulanan işlemleri planlama prosedürlerini düzenlenme modelidir. Sistematik strateji tarafları sisteme dâhil eder, pratik ve teknik araçları etkili kullanır, öğrenci dostu kullanım odaklı, etkin rehberlikle bilinç geliştirir ve tahsis edilen kaynakları hesaplı kullanır. - Deneysel Strateji
Deneysel strateji; bilgileri derleyip damıtarak öğrencilere aktarma yerine doğrudan bilgi kaynaklarıyla buluşturan ve ihtiyaçları süzerek öğretimi edinime dönüştüren bir modeldir. Öğrencinin bilgi ve beceri kazanımıyla yetinmez, bunları iletişimde kullanma, özgün cümle üretme ve müktesebatı etkin kullandırır. Öğretmen, bilgiyi taşıma ve aktarma yerine, öğrencilerin kaynağa erişimini kolaylaştıran lider rolündedir. Öğrenme ezberle değil, düşünme, dikkatle dinleme, kendi cümleleriyle iletişimi kültürel kontekstinde kullanarak ilgi ve empatiyle deneysel beceri yaşantılarıyla yapılır. - Semantik Strateji
Semantik strateji; sözlü veya yazılı dilin yapı-anlam birimi olan kelimelere, öbeklere, cümlelere ve her tür ifadenin anlam ilişkisine odaklanarak bütünlük içinde öğretim sanatıdır. Her kelime, öbek ve cümle iletişim durum ve bağlam anlamını etkileyen sebepler bağlı olarak en azından bir anlamla doğrudan bağlıdır. Arapça kelime ve cümle sistemini öğrenmenin maksadı, anlam iletimi olduğu için doğru semantik strateji, bu hedefin gerçekleşmesi için önemli bir sistemi hayata geçirir. - Uygulama Stratejisi
Uygulama stratejisi: öğretmen ve öğrencileri görevlerini tam yerine getirmeye hazırlayan fonksiyonel öğretim uygulama sanatıdır. Teorik bilgileri dinamik işlemlerle dilsel iletişime uygulanarak başarı daha kolay ve etkin gerçekleştirir. Her aşamada uygulamaları hedefe uygun ve temel dilsel iletişim becerileri desteğinde geliştirir. Her uygulama farklı yöntem, teknik ve taktiklerle destekleyerek etkinliği artırır, farklı işlem ve uygulamalarla bilgileri eşleştirerek öğrenime sanatsal değer kazandırır. Arapça öğretim sürecinin önemli unsuru olan öğretmen ve öğrencileri rekabetle görevlerini yapmaya hazırlar, hedefle uyumlu beceriler geliştirir. - İletişim Stratejisi
İletişim stratejisi; Arapça niçin, nasıl ve hangi içerikler öğretilir veya öğrenilir gibi tüm iletişimsel alanın sınırlarını belirler, hedefi yüzeysel, gelişigüzel çabalarından çıkararak en başarılı iletişim öğretim yollarını bulmaya odaklanır. Arapça öğretim süreci içinde bilgilerin öğretim sırası, bağlam ve zamanını doğru, kelime ve cümleleri tam yerinde öğretir. Her öğrencinin iletişim gücünü planlı geliştirir, aktif öğretim ve öğrenim fırsatlarını eşitler. Arapça öğreniminin hedefi ve bilmenin göstergesi olan iletişim kurmayı ölçülebilir ve ulaşılabilir niteliklerde gerçekleştirir. - İzleme Stratejisi
İzleme stratejisi; öğretmen ve öğrencilerin tarafı oldukları ortak öğretim-öğrenim eyleminin başarısı için her birinin davranış analizini yapar, görev hedefini belirler, düzenli gelişim kontrolüyle kendi kendilerini yönetmeleridir. Öğrencilerin kendi sorumluluklarını yüklenmeleri için öğretmen, sürekli hedef gözeten eylemleri yenileyerek uyarır, gerekince değiştirir, ipucu ve pekiştiricilerle sorumlu davranış bilinci geliştirir. Sağlanan otokontrolle öğrenciler, görevlerini bilinçli yaparlar, öğretmenin harcadığı zaman da öğrenciler lehine artarak akademik performanslarının yükseltir. - Özümseme Stratejisi
Özümseme stratejisi; Arapça dil sistemi, kültür, sosyal kurallar, zihinsel bilgiler ve algıları benimseme, benlikle yoğurup içselleştirerek iç çatışmasız ve engelsiz öğrenme sanatıdır. Bilgilere aidiyet kazandırarak Arapçayı içselleştirir, bilişsel ve davranışsal süreçleri temel iletişim unsuru haline getirerek işleyişini hızlandırır, öğrenme baskısını kaldırarak bilgilerin sindirilip edinimini sağlar. Bilgiler rasyonel ve sezgisel hissedilip öğrenilince Türkçenin bilinçaltı sistemiyle çatışmasız kolayca içselleştirilir. Öğrenilen bilgiler güvenle saklanır, rahatça geri çağrılır ve bilinçli olarak kolayca iletişime aktarılır.
Sonuç
Stratejiler; Arapça öğretim sistemiyle ilgili süreci yönetir, öğretim-öğrenim eylemini tasarlar, muhtemel her tür problem ve riskleri önceden planlayarak yönetir. İlk Arapça öğrenmeye başladığım andan bugüne kadar yaşadığım, tanığı olduğum, söylentisini duyduğum veya kaynak-lardan okuduğum tüm sorunların sebebi, Arapça stratejik öğretim-öğrenim yönetimi, stratejik planlama organizasyonu veya fikrinin bile olmayışından ortaya çıktığını gördüm. Çünkü öğretim-öğrenim eyleminin temelini sistematik ve doğru hazırlanan “stratejik plan” ile “stratejik yönetim” oluşturur. Öğretim-öğrenim taraflarına tüm işlem ve hedefleri çok net belirterek öğretim-öğrenimin sağlıklı yapılmasını sağlar. Yani organizasyonun temel aracı olan vasıflı bir strateji olmadan öğretim-öğrenim asla yönetilemez.
Aslında ilk öğretmenlik yıllarımda kıdemli öğretmenlerden alıp mahiyetini bilmeden kopyalanan, şimdilerde internetten hazır indirilen yıllık plan bir öğretim-öğrenim stratejisidir. Yıl içerisinde yapılacakları önceden görme, her günün özel görevine hazır olma, hedef ve araçları belirleme, tanıma ve hayata geçirme faaliyetlerini formüle eder. Stratejik yönetim bu planın kapsadığı alanı, değerlendirmeleri izleyerek ilerlemeyi kontrol eder, gerekirse eylemleri revize eder. Strateji, temel ilkeleri beynin düşünmesi, öğretim-öğrenim sistemini koordine etmesiyle belirlenir, doğru açıklanır, mantık odaklı buluşçu becerilerin gelişmesiyle nitelik kazanır, yoksa bir değer ifade edemez.
Strateji, öğretim-öğrenim risklerini önler, sorunları çözer, verimli öğretim-öğrenim ortamı oluşturarak hedefi gerçekleştirir. Bunun için yalın bir planlama değil, öğretim-öğrenimin geleceğini inşadır, değişime uyum sağlama değil, değişime yön vermedir, zorluklarla didişme değil, çözüm bularak ilerlemedir. Asıl problem, en iyi stratejiyi üretme ve bilinçli uygulamadır, iyi strateji risk yönetimi, yönetim becerisi, uygulama eksikliğinden kaynaklanan kötü sonuçlar verse bile yine de iyidir. Çünkü strateji yarışta üst sıraya yükselmeyi değil, riskleri ustaca yönetme, tüm kaynak ve varlıkları seferber etme ve geleceği en iyi biçimde tasarlama, fırsatları en iyi değerlendirerek öğretme-öğrenme performansını yükseltmedir.
Strateji; yaptığını daha iyi yapma, daha çok yapma, daha kaliteli yapma değil, öğretim-öğrenimde hep aynı kaliteyi sürdürme hiç değildir. Strateji, bilgisiyle öğretim-öğrenimin geleceğini yorumlayan, üretici düşünen, problemleri analitik çözen, statükoyu aşan, yeniliklere açık, Arapça özgün iletişim kurabilen, gelecekle gerçekleri harmanlayabilen, riskleri tanıyan ve fırsatları değerlendiren nitelikli öğrenciler yetiştirme sanatıdır. Nitelikli öğrencileri yetiştirmek için üretici düşünme, yeniliklere ufuk açıcı, keşiflerle problem çözme, özgür düşünceyle iletişimi tasarlama kültürel ortamı oluşturur. Doğru öğrenci yetiştirilirse öğretimin sonraki aşamalarını onlar daha rahat yüklenirler.
Arapça; en uygun yaklaşım, yöntem, teknik ve taktiklerle bütünler, örgütlü bir stratejiyle öğretildiğinde başarılır. Bunun için öğretmenin; strateji, yaklaşım, yöntem, teknik, taktik ve tüm araç-gereçleri öğretim planını uygun kullanması, tüm ders işlemlerini ustalıkla yapması gerekir. Öğretmenin başarısı donanımı kadardır, eksik donanımlı bir öğretmenin başarısından asla söz edilemez. Ancak profesyonel metodolojik bir donanımla sınıfta ve dışarda en iyi öğretim çabalarıyla öğretim otorite ve saygınlığı geliştirilebilir. Metodoloji; dil sistemi, beyin algısı, öğretim sanatı, zihin öğrenme bilinci ve kültürel iletişimi mantık eksenli düzenler. Öğrenci bilinçaltı iletişim sistemini günlük hayatta kullanır, edinimini fark eder, öğrendiklerini somutlaştırır, ruhsal ve fiziksel rahatlama ile hedefe ulaşmanın vicdani mutluluğunu yaşar. Çünkü metodolojik sistemle sözel beceri performansı artar, beyin dengeli beller, öğrenme stresi azalır, kaygı ve endişe gider, buluşla öğrenme güçlenir ve iletişim becerisi kendiişler çalışır.
Strateji asırlardır, “usulsüz vusul olmaz” deyimiyle sembolize edilen Arapça öğretiminin kronik problemini metodoloji odaklı bilimsel sistemle çözer. Öğretme-öğrenme coşkusuyla idraki özgürleştirir, sezgileri güçlendirir, sistematik alıştırmalarla yetenekleri sağlamlaştırarak başarıyı pekiştirir. Öğrenciyi Arapçayla ilgili olumsuz düşüncelerden arındırır, olumlu düşünce geliştirir, depresyon, stres ve öfkenin kolayca yenilmesini sağlar. Düzenli iletişim, düşünme, davranış ve kavrama zekâsını geliştirir, tarafların enerjisini öğrenmeye odaklar, ruhun bilgi doyumuyla başarı gerçekleştirilir. Çünkü yöntembilim bilgiyi örneklerle canlandırır, modellerle kalıcılaştırır, resim ve uygulamalarla gerçek hayata bağlar, profesyonel sunumla idraki geliştirir. Öğretmen, yüksek sorumluluk bilinciyle karmaşık bilgileri anlatma ve anlaşılmasını kolaylaştırır, öğrencinin akademik öğrenme kapasitesini artırır.
Stratejiler öğretmeni, kitap bilgilerini aktaran ve bunu maaş karşılığı yapan sıradan meslek memuru değildir. O, neslin her birini sanki kendine has manevi örsünde işleyen ermiş bir mürebbi, himmeti milleti olan ulu bir diğerkâm ve nezih bir sanatkârdır. Arapça öğretim sacayağının asıl ve hayati ayağı öğretmendir, birkaç iyi öğrenciyle öğünme yerine hiçbirini zayi etmeden tam inkişaf ettirerek ümrana hazırlar. Gençlerden Arapça, öğretmen ve imtihan korkusunu silerek bunların sevgisini aşılar. Okulu bir çilehane, öğretmeni kırık notuyla dehşet ve korku heykeli, imtihanı bir mihnet ve ceza şekli olmaktan çıkarır. Eğer bunları başarmazsa henüz meslek kariyerini başlamadan bitirmiş ve kendisine emanet edilen gençleri körelten bir müflis olur. Ancak ifrat otoriterliğe tepkiyle ortaya çıkan tefrit; “arkadaş öğretmen” hezeyanına asla kapılmamalıdır. Çünkü öğretmen arkadaş olursa öğrencinin modelleyeceği öğretmen kaybolur ve öğrenciler çobansız sürü gibi dağılır gider.
Öğretmen, usta-çırak tezgâhında “usta verir, çırak alır” taklit ve tekrarla öğrenciyi ustalaştırır. Alınamayan, özümsenemeyen, benliğe mal edilemeyen bilgiler öğrenilmiş sayılmaz. Usta öğretmen Arapça sistemini hafızaya kazır, yetenek olarak edindirir, aşk olarak kalbine işleyerek edebi iletişim davranışı olarak kazandırır. Çünkü benliğe girmeyip hâfızada tutulan, iletişimde kullanılmayıp bilincin dışında asılı dağarcıkta duran bilgiler, faydasız ve gereksiz yüktür. İletişime aktarılmayan her bilgi, aklın ve hâfızanın enerjisini insafsızca harcar, faydasız düşünce ve zararlı bilgileri yayar. Arapçayı bir takım kalıplar sanan ve ezberleten öğretmen akıl, zekâ, zihin ve benlik gücünün her gün bir parçasını koparıp yok eder. Asıl Arapça öğretmeni hayattır, öğretmen ise ondan ders alır, öğreneceklere yol gösteren ulu bir mürşittir. Diğerkâmlıkla hayat ile öğrenci benliği arasında dersini yaparak öğrencilere daha yakın ve kendi dillerinde iletişim sistemini kavratan bir ulu bir ustadır.