Medya okuryazarlığı bir tabirle çeşitli türden (görsel, işitsel, basılı, vb.) medya mesajlarına, anlatımlarına, aktarımlarına erişebilme; bunlara eleştirel bakış açısıyla çözümleyip değerlendirebilme ve kendi medya iletilerini üretebilme becerisidir. Sunulanı kritik analitik düşünerek bilgilenmek diyebiliriz. Medya okuryazarlığı, büyük çeşitlilik gösteren formlardaki mesajlara ulaşma, bunları çözümleme, değerlendirme ve iletme yeteneği olarak tanımlanmaktadır. (Aufderheide, 1993)
Medyanın, ulaştıklarına fiziksel, bilişsel ve sosyal gelişimleri üzerinde olumlu ve olumsuz etkileri olduğu bir gerçektir. Yapılan araştırmalar özellikle çocukların hayatlarında medyanın zaman ve mekân olarak yerinin artmakta olduğunu göstermektedir. Medya iletilerinin kendine özgü yapı, dil ve uygulamaları olduğu ve bunların sürekli değişmekte olduğu da aşikârdır. Bireylerin bu mecraları daha verimli kullanmaları ve bunu yaparken maruz kalınabilecek risklerin farkında olmaları için, medya iletileri ve yöntemleri konusunda bilgi sahibi olmaları gerekmektedir. İşte yeni nesli koruma adına, onlara bu konuda dikkatli olmaları için eğitim almaları, zamana göre bu eğitimin güncellenmesi gerekliliği vardır. Bunu önemseyen ülkeler "medya okuryazarlığı" eğitimi olarak veya benzeri anlama gelen kelimelerle adlandırılmaktadır. Tarifte bütünün parçasını algılayan âmâların, yürüyen filleri tarif etmesine benzetenler olmuştur. Diğer anlamda meselelere ve okuduklarımıza tüm yaklaşımların, derinliklerin bütünlüğünü algılamak ve isabetli karar vermek iyi medya okuryazarı olabilmekten geçer. Bunun temelini de manevi eğitimle beslemezsek sonuç yanlış çıkar.
Medya okuryazarlığı eğitimine yönelik ilgi, Amerika ve Avrupa’da, 20. yüzyılın başından itibaren giderek artmıştır. Bu konuda 1960’lı yıllarda Amerika’da televizyonun sınıflarda eğitim amaçlı olarak kullanılmasına yönelik ve 1970’li yıllarda Kanada, İngiltere ve Avrupa ülkelerinde medya çalışmalarının gündeme gelmesiyle hız kazanmıştır. Türkiye’de ise medya okuryazarlığı eğitimine yönelik istem, 2000’li yılların başında gündeme gelmiştir.
Radyo Televizyon Üst Kurulu ile Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan işbirliği protokolüne uygun olarak, 2006-2007 öğretim yılında farklı bölgelerdeki beş ilköğretim okulunda pilot olarak başlatılan medya okuryazarlığı dersi, 2007-2008 öğretim yılından itibaren ülke genelinde seçmeli ders olarak okutulmaya başlanmıştır. Ancak bu dersin kimler tarafından verileceği, içeriği konusunda tartışmalara neden olmuştur. Pilot illerde ve pilot okullarda başlayan bu uygulama sonucunda; okul müdürleri gerekliliği, ülke çapında yaygınlaştırılması, medya etkinliği konularında görüş birliği içinde olmuşlardır. Ancak dersin işlenişinde farklı görüşler ileri sürülmüştür.
İyi Okumak
Kişinin kendi mesajlarını oluşturma gayreti (basılı, işitsel, görsel, çoklu medya ile ) insanlığa sunulmaktadır. Bu bazen ifsat bazen de ıslah içindir. “İçlerinden bir grubun, Allah’ın kelamını dinleyip iyice anladıktan sonra, bile bile tahrif ediyor olmalarına rağmen, size inanacaklarını mı umuyorsunuz?” (2/Bakara 75) ayeti medya okuryazarlığını bize öğreterek dikkatli olmamızı emreder. İyi okumadığımız zaman nasıl sonuçlanır ve çaresini gösterir. “Ey iman edenler! Kendi dışınızda (sırlarınızı paylaşıp iç işlerinizden haberdar edeceğiniz kâfir) bir çevre edinmeyin. (Çünkü kâfirler, gerçeği gizleyenler) size zarar vermekten geri durmaz, sizin zora düşmenizi isterler. Kinleri ağızlarında belirmiştir. Sinelerinin sakladığı (kin) ise çok daha büyüktür. Şayet aklediyorsanız gerçekten size ayetlerimizi açıkladık.” (3/Âl-i İmran 118) Algı bombardımanından kurtulmanın yolu da şöyle öğretilir: “Allah katında canlıların en şerli olanı (hakka karşı) sağır ve dilsiz olan, akletmeyen kimselerdir. (8/Enfâl 22) Kendisiyle akledecekleri bir kalplerinin ve işitecekleri bir kulaklarının olması için yeryüzünde dolaşmazlar mı? Çünkü gözler kör olmaz. Asıl kör olan sinelerdeki kalplerdir.” (22/Hac 46) Toplumu ifsat için çabalayanlara karşı uyarı vardır: “Sen, onların çoğunun dinleyip aklettiğini mi sanıyorsun? Onlar, yalnızca hayvanlar gibilerdir. Hayır, hayır yolca daha sapkınlardır.” (25/Furkân 44) Medyada karşımıza çıkanlara karşı nasıl yol izleyeceğimiz öğretilir: “Ey iman edenler! Size bir fasık bir haber getirirse, bilmeyerek bir topluluğa zarar verip yaptığınıza pişman olmamak için o haberin doğruluğunu araştırın.” (Hucurat, 49/6) Ayetin, güvenilmez kimselerin getirdikleri haberleri (paylaştığı mesajları), doğruluğunu araştırmadan kabul etmenin uygun olmadığı yönündeki manası ve hükmü geneldir, her zaman ve mekânda geçerlidir. Bu talimat, sosyal ve hukuki hayatın düzenli yürümesi, haksızlık ve huzursuzlukların önüne geçilmesi bakımından çok önemlidir. (Kur’an Yolu Tefsiri V, 89-90.) Peygamber (s.a.s.) “Her duyduğunu söylemesi kişiye yalan (bir başka rivayette günah) olarak yeter!” buyurmuştur. (Müslim, Mukaddime, 5; Ebu Davud, Edeb, 80) buyurarak her haberi paylaşmanın sakıncasını öğretmektedir.
Ayetler ve hadisler bize medyayı, haberi, algı operasyonunu iyi okumayı emretmektedir. Yani adını 20. Yüzyılın başında koysak da aslında çıkış zamanı konusunda bize ışık tutan gerçekler göz ardı edilemez. Batı hayranlığı yerine kendi medya okuryazarlık anlayışımızla hareket etmeliyiz. “Oku” emri ile başlayan ilk vahiy, kaynağını da belirtmektedir (Alak Suresi 1-5). Okumak kadar ne okuduğun da önemlidir. Hakikate götürmeyen okuma sonuca götürmez.
Bilgi tekbaşına bir işe yaramaz. Önemli olan o bilgiyi bütünü ile görerek uygulamadır.” Çünkü İslam nazarında “bilgi”yi aramak, hakkı aramakla değerdir. Binaenaleyh insan, sadece hakkı aramakla kalmamalı, onun peşinden de gitmeli, yani ona tabi olmalıdır.” (Muhammed Hamidullah)
Okuryazarlık projesi lideri olarak takdim edilenler, bu projeyi engellemeye çalışanlardan bahsetmektedirler. Batıda akademisyenler ve eğitimciler projeler üretmiş, toplantılar yapılmış bu konuda derin tartışmalar olmuştur. Yapılan toplantılarda medyadaki çeşitliliğe vatandaşların erişiminin -söz konusu çeşitliliğin tehdit altında olması durumunda gerekirse kamu güçlerinin müdahalesiyle- sağlanması ihtiyacına dikkat çekilmektedir.
Medya Açısından
a. Kamu politikaları ve kamu finansmanı aracılığı ile yararlananların bağımsız olarak erişimleri, kamu yararına olması kabul edilmelidir.
b. Tolumun, coğrafyanın durumu göz önünde bulundurarak pedagojik öğretiler geliştirilmeli, kaynak yayınlanmalı ve üretimi kolaylaştırılmalıdır.
c. Medya okuryazarlığının uygulanmasına yönelik okul ve kamu yararına STK’lar donatılmalı, her eğitim planında sonuç izlenmelidir.
d. Medyada ifsat edici yayınlar yapanlara tepki, birlikte gösterilmelidir.
e. Medya personeli eğitilmeli ve bunu ifsat olarak kullanacaklara fırsat verilmemelidir.
Vatandaş Açısından
a. Her vatandaşın yaşamı boyunca, medyayı kullanma yeteneğinin oluşturulması ve güncellenmesi sağlanmalıdır.
b. STK’lar dahil, tüm tarafların aynı güzelliğe, iyi okumaya fayda sağlayacak birlikteliği oluşturulmalı ve eğitim öğretimdeki diğer aktörlerle (aile, okul, akran ve arkadaş) pekiştirilmelidir.
c. Bireyler arasında farkındalık oluşturulmalıdır.
d. Haftalara sıkıştırılmadan gündemde tutulmalıdır.
Yönetim Bakımından
a Vatandaşın medya okuryazarlığına erişiminin geliştirilmesi,
b.Vatandaşın, medya okuryazarlığına duyarlılığının arttırılması,
c. Medya okuryazarlığı eğitimi ve medya okuryazarlığı konularında araştırmaların teşvik edilmesi ve geliştirilmesi,
d. Medyanın her yaştaki sosyal gruplar ve topluluklar tarafından benimsenmesi,
e. Medya okuryazarlığına ilişkin resmi ve gayri resmi uygulamaların geliştirilmesi konularındaki araştırmaların desteklenmesi,
f. İfsat edici bilgiler takip edilerek gerekli önlemler alınması ve yaptırımlar uygulanması sağlanmalıdır.
Sonuç
Kritik ve analitik düşünmenin yaygınlaşması, medya okuryazarlığı konusunda hata yapmamaya vesile olacaktır. Doğru okumak toplumu geliştirecek ve toplumu bozmaya çalışanlara fırsat vermeyecektir. Algı oluşturma eylemlerine fırsat vermeyecek, gerçek bilgi ile hareket edilmesini sağlayacaktır. Her bilgi paylaşımının bir amacı vardır.